Les in het Nederlands, alstublieft

© KU Leuven – Universiteitsarchief

Academische Stichting Leuven viert 100ste verjaardag

Tot honderd jaar geleden gaf de universiteit alleen in het Frans les, tot Vlaamse Leergangen (nu Academische Stichting Leuven) de Nederlandse taalbeweging in gang zette.

In de vroege jaren ’20 kon je als student aan de Katholieke Universiteit Leuven uitsluitend colleges en français volgen. Van een splitsing in een Nederlandstalige en Franstalige afdeling was nog geen sprake. Toch sluimerde onderhuids al het verlangen naar een meer Vlaamsgezinde academie. Op 29 oktober 1924 kwam Vlaamse Leergangen tot stand, met een scherp afgebakend doel: vakken of ‘leergangen’ inrichten in het Nederlands, als tegenhanger van de Franstalige colleges. 

“Cruciaal daarbij was de koppeling van de Nederlandstaligheid aan de katholieke identiteit van de Leuvense universiteit”, vertelt Pieter Bergé, voorzitter van de Academische Stichting Leuven. “De vernederlandsing vond destijds immers ook doorgang in Gent, en zelfs sneller. In Leuven leefde dan ook het doemscenario dat een deel van de jonge katholieke intelligentsia om die reden naar het ‘goddeloze’ Gent zou trekken.”

De man achter de beweging was kanunnik en toenmalig voorzitter Pieter-Jozef Sencie. Onder zijn leiding groeide Vlaamse Leergangen uit tot een succesvolle onderneming. Halverwege de jaren ’30 werden vrijwel alle colleges in het Nederlands aangeboden. Het was een eerste overwinning voor de Vlaams-katholieke ontvoogdingsstrijd.

Tot het kookpunt

“De splitsing van de Leuvense universiteit was nooit het echte doel van Vlaamse Leergangen,” wil Bergé duidelijk maken, “maar lag wel in het verlengde van haar streven.” Voor wie het verhaal niet kent: Leuven was in de jaren zestig het toneel van een explosieve strijd om taal en identiteit. De Franstalige en Nederlandstalige taalgroepen stonden lijnrecht tegenover elkaar binnen een tweetalige universiteit, terwijl het politieke en demografische krachtenveld de spanning opdreef. In januari 1968 sloeg de vlam in de pan met de Vlaamse studentenprotesten, die uiteindelijk leidden tot de splitsing van de universiteit. Leuven-Vlaams werd een feit en de Franstalige afdeling trok naar Louvain-la-Neuve.

Bergé schetst de toenmalige situatie: “Met de splitsing was de kwestie van Nederlandstaligheid definitief van de baan. Belangrijker waren de andere consequenties van mei ’68: het profiel van de universiteit en haar studenten veranderde razendsnel, ook in morele aangelegenheden.” Terwijl de universiteit haar weg zocht in een nieuw tijdperk van versneld secularisme, zette de Vlaamse Leergangen met voorzitter Willy Peremans zich in om de katholieke identiteit van de KU Leuven te handhaven. “Vlaamse Leergangen was in die periode katholieker dan de universiteit, zeker na het aantreden van rector De Somer.”

Wetenschap voor het volk

Intussen bleef Vlaamse Leergangen een zeer emancipatorische gedachte vertolken. Ze bood financiële ondersteuning aan jonge doctorandi die voor het eerst naar internationale congressen gingen. Veel van die onderzoekers, onder wie latere KU Leuven-professoren, hebben daar veel profijt van gehad, aldus Bergé. Nog steeds reikt Vlaamse Leergangen elk jaar royale prijzen uit aan beloftevolle doctoraten.

Haar initieel succes in het hoger onderwijs liet de stichting ook toe om nieuwe accenten daarbuiten te leggen. Eén daarvan was wetenschap toegankelijk maken voor een breed publiek, met initiatieven zoals wetenschapsavonden en vooral het tijdschrift Onze Alma Mater, dat drie keer per jaar verslag uitbracht over wetenschap en cultuur aan de universiteit.

Door de jaren heen evolueerde het tijdschrift met de veranderende maatschappelijke realiteiten. De introductie van de rubriek Leuvense Perspectieven bracht morele vraagstukken binnen een ethisch-religieus kader aan bod. Het blad werd zo niet alleen een baken van wetenschappelijke kennis, maar ook een forum voor intellectuele en ethische reflectie.

Nieuw elan

Fast forward naar 2003, toen de beweging van naam en koers veranderde. Vlaamse Leergangen werd omgedoopt tot Academische Stichting Leuven. “Het oorspronkelijke doel was al tientallen jaren gerealiseerd”, reflecteert Bergé. “Door de toenemende deconfessionalisering van KU Leuven verloor ook de strijd voor de katholieke identiteit van de universiteit haar relevantie.”

Het tijdschrift Onze Alma Mater evolueerde mee en werd Karakter, een blad dat niet alleen wetenschappelijke inzichten biedt, maar ook de perspectieven van de onderzoekers zelf belicht. Voor Bergé is Karakter echt een uniek tijdschrift dat wetenschap menselijker, tastbaarder maakt. “Wat er vooral bijzonder aan is, is dat de essays door wetenschappers zelf geschreven worden. Ze geven het brede publiek een inkijk in recente ontwikkelingen in alle domeinen van de wetenschap vanuit het perspectief van de onderzoekers zelf.”

Klare taal

Waarom is wetenschapscommunicatie zo belangrijk? “Als zwaar gesubsidieerde onderwijsinstelling moet je een zekere rekenschap afleggen bij de maatschappij.” Bergé vervolgt: “Het gaat daarbij niet alleen over het ‘verkopen’ van wetenschap of het ‘duidelijk  uitleggen’ van moeilijke kwesties. Nog belangrijker is het maatschappelijk aanwakkeren en cultiveren van wetenschappelijk bewustzijn. In een tijd van ‘alternative facts’ en schaamteloos populisme is er meer dan ooit nood aan diepgaande reflectie over het statuut en de rol van ‘de wetenschap’. De universiteit heeft daarin een cruciale verantwoordelijkheid, en Academische Stichting Leuven wil haar daarin stimuleren.”

De stichting werkt aan een bredere coördinatie van wetenschapscommunicatie en moedigt zowel studenten als onderzoekers aan om na te denken over hun maatschappelijke verantwoordelijkheden. Het gaat erom wetenschap diep in de samenleving te verankeren, op een ethisch verantwoorde manier, en mensen te betrekken bij wat er in de academische wereld gebeurt.

Terugkijkend op een eeuw Vlaamse Leergangen, zien we dat haar kernmissie – wetenschap toegankelijk maken – na al die jaren overeind is gebleven. “Waar het initieel ging over ‘katholieke Vlamingen’ zijn er in de superdiverse maatschappij van vandaag andere doelgroepen die te weinig toegang hebben tot wetenschappelijke informatie, duiding én vorming”, besluit Bergé. “Hoewel onze middelen beperkt zijn, blijven wij ijveren om dat basisrecht in herinnering te brengen, door prijzen aan onderzoekers uit te reiken, wetenschapsevenementen te organiseren en kennis tot bij de mensen thuis te brengen via Karakter.”

Naar aanleiding van de honderdste verjaardag van de oprichting van Vlaamse Leergangen schreef historicus Ruben Mantels het boek Rond Wetenschap Verenigd. Van Vlaamse Leergangen tot Academische Stichting Leuven 1924-2024. Het boek wordt gepresenteerd op een academische zitting op 29 oktober 2024 om 19.30u in de Promotiezaal. Wie zich inschrijft voor deze zitting via [email protected] ontvangt bij die gelegenheid een gratis exemplaar. Meer info vindt u op www.academischestichtingleuven.be.