Zit de mot in de democratie?
Is het geloof in democratie de laatste jaren aan het wankelen gegaan? Of staat het huis nog stevig overeind, en is ongenoegen nu eenmaal de aard van het beestje?
Voor de fabrikanten van rode potloodjes wordt 2024 een boerenjaar. Zowat de helft van de wereldbevolking trekt dit jaar naar de stembus om het bolletje van voorkeur in te kleuren. Als verkiezingen het ‘feest van de democratie’ zijn, dan lijkt de democratie in bloedvorm te verkeren. En als we in België zelfs mogen aanschuiven voor een vijfgangendiner van Vlaamse, federale, Europese, provinciale én gemeenteraadsverkiezingen, wat zegt dat dan over onze liefde voor democratie?
Ja, wat zegt dat? We mogen ons om te beginnen niet blindstaren op verkiezingen, zegt professor Stefan Rummens. Hij is politiek filosoof, en publiceert onder meer over democratie en populisme. “We leven in een tijd waarin zelfs dictatoriale regimes met verkiezingen de schijn van democratie ophouden. Zelfs zij zien in dat politieke legitimiteit alleen van het volk kan komen. Rusland houdt verkiezingen, China doet het, zelfs Noord-Korea. Maar dat is natuurlijk slechts vernis – over de eigenlijke staat van de democratie zegt dat bitter weinig.”
Als je puur naar het aantal democratieën kijkt, oogt de balans – voor het eerst sinds lang – niet positief. “De stijgende trend sinds de Tweede Wereldoorlog, naar meer democratieën en naar sterkere democratieën, is stilgevallen. Dat is wel zorgwekkend. Anderzijds, België is, als één van de oudere democratieën in de wereld, nog altijd een solide, goed functionerende democratie. Het gebouw staat hier nog steeds stevig recht, net zoals in de meeste westerse landen. Maar het is ook zaak dat zo te houden, en waakzaam te blijven.”
Want inderdaad: in tal van westerse landen hebben radicaal-rechtse partijen de wind in de zeilen. In Nederland werd de PVV van Geert Wilders de grootste. In Duitsland wint Alternative für Deutschland – ondanks een geheime meeting over deportatie van migranten – aan populariteit. En het Hongarije van Viktor Orbán zit steeds vaker op het strafbankje van de Europese Unie, wegens uitholling van democratische instituties als de rechtsstaat en een vrije pers. “De meeste politicologen zijn het erover eens dat Hongarije eigenlijk geen volwaardige democratie meer is”, zegt Rummens. “Dat is niet zonder betekenis: zelfs de EU kan dus niet zomaar democratische loyaliteit afdwingen.”
En er is opnieuw Donald Trump, in een variant die nog extremer lijkt dan die van vier jaar geleden. Zal de Amerikaanse democratie een tweede passage van hem in het Witte Huis overleven? “Trump bewijst dat zelfs één van de meest langlevende, en ogenschijnlijk meest stabiele democratieën toch fragieler is dan we denken. Als op een gegeven moment het draagvlak afkalft, als iedereen zegt: ‘Wij geloven er niet meer in’, dan is het ook snel gedaan.”
Lees meer op stories.kuleuven.be »