Ceremoniespreker Lieke Biesemans neemt anders afscheid

Geen knellend keurslijf van protocollen, geen kille en onpersoonlijke plechtigheden, geen overgeciteerde verzen van Toon Hermans. Voor alumna Lieke Biesemans kan afscheid ook anders: “We moeten onszelf zoveel meer warmte gunnen.”

© foto: Elke Van den Ende

“Laat me meteen duidelijk zijn, ik heb niets tegen Toon Hermans”, lacht Lieke. “Mijn grootvader had een gedicht van Hermans op zijn rouwbrief, omdat hij zijn favoriete dichter was.” Lieke Biesemans uit Westerlo is het brein achter Stories by Mabel. Als ceremoniespreker helpt ze mensen om op een persoonlijke, weinig traditionele manier afscheid te nemen. “Mijn rol is om rust te brengen in turbulente tijden, niet om direct een gedetailleerd script voor een uitvaart te maken.” 

Met een luisterend oor, een scherpe pen en een stem vol verhalen gaat Lieke te werk. Ze besteedt vele uren en dagen aan het luisteren naar en vastleggen van verhalen. “Bij een overlijden gebeurt iets wonderlijks”, legt ze uit. “Vaak zegt men: het is alsof de wereld stilstaat. En dat is ook zo. Voor de nabestaanden komt alles tot een halt en even staan alle neuzen in dezelfde richting. Precies dat moment grijp ik aan om een veelheid aan verhalen te verzamelen binnen een gemeenschap. Want het leven komt vaak als een trein weer op snelheid en dan verleggen mensen hun focus.”

Lieke surft mee op dat momentum en rijgt die verhalen aaneen tot bijzonder intieme, warme en inclusieve ceremonies. Vieringen van het leven, zo omschrijft ze het zelf. Hiervoor legt ze haar oor te luisteren bij een brede kring van familieleden, vrienden, kennissen en collega’s. “Ik heb het unieke mandaat om te luisteren waar de familie dat misschien niet zal of kan doen. Ik breng verhalen mee die niet gekend zijn, verhalen die anders niet gedocumenteerd zouden worden. Ja, ik mag aan de keukentafel zitten met het gezin, en tegelijkertijd kan ik veel verder reizen dan hun eigen horizon, naar dat ene hoekje van de wereld waarin de overledene ook geleefd heeft. Ik mag de contouren van die wereld schetsen en veel meer herinneringen tastbaar maken dan wat aan de oppervlakte ligt.”

Vandaag de dag leren we lezen en schrijven, gaan we studeren en werken, maar niemand legt ons ooit uit wat een rouwende persoon nodig heeft.

Daar hecht Lieke veel waarde aan, zowel voor de mensen vooraan als achteraan in de zaal. "Op rij tien zitten vrienden, kennissen en collega's die de overledene misschien niet persoonlijk gekend hebben, maar er wel zijn om steun te bieden aan de mensen op rij één en twee. Ze moeten begrijpen wat voor leegte er is ontstaan. Op die manier kunnen ze beter inschatten welke troost, warmte en nabijheid nodig zijn, of dat nu op kantoor is of tijdens het volleyballen. Vandaag de dag leren we lezen en schrijven, gaan we studeren en werken, maar niemand legt ons ooit uit wat een rouwende persoon nodig heeft.” Lieke ijvert elke dag voor een samenleving waarin mensen de handvaten hebben om ervoor elkaar te zijn in de meest droeve dagen. 

Mentaal faillissement

Als we Lieke horen vertellen, is het moeilijk voor te stellen dat ze ooit iets anders heeft gedaan. Toch werden de eerste tien jaar van haar carrière beheerst door een geheel andere interesse. “Ik was – en ben nog steeds – enorm gebeten door politiek en internationale relaties.” In 2004 studeert Lieke af aan KU Leuven met een postgraduaat in internationale betrekkingen en conflictbeheersing. Ze begint als stagiaire op het kabinet van de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Karel de Gucht. “Ik zat in vergaderingen over het Europese landbouwbeleid en aan tafel met allemaal mannen van defensie. Je kan je inbeelden hoe het is om daar als vierentwintigjarige vrouw binnen te stappen.”

Na anderhalf jaar gedetacheerd te zijn in Polen bij de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), keert Lieke terug om de cel mensenrechten binnen de Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken klaar te stomen richting het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie. Haar ervaring brengt haar uiteindelijk naar het Europees Parlement, waar ze drie jaar werkt totdat ze tegen een muur aanloopt. “Ik noem dat mijn mentaal faillissement.”

Gaandeweg realiseert Lieke zich dat de politieke wereld niet de plek is waar ze haar stem kwijt wil. "Ik heb respect voor mijn politieke collega's en zij die een steen willen verleggen. Maar ik werd cynisch en liep weg van mezelf. Ondanks mijn overtuiging dat politieke en Europese instellingen nodig zijn om de wereld te verbeteren.” Haar dokter schrijft Lieke rust voor, maar thuisblijven blijkt geen eenvoudige opgave. “Ik schoot meteen in actie om zo ver mogelijk weg te blijven van de sofa, want als ik ging zitten, werd het donker.”

Vliegende pastoors

Zonder een slag te missen bijt Lieke zich vast in het organiseren van het huwelijksfeest van haar zus en schoonbroer, die elkaar een jaar later het jawoord geven maar geen traditionele kerkelijke viering willen. Wanneer Lieke de huwelijksmarkt nader onderzoekt, stelt ze vast dat er weinig tot geen precedenten zijn voor symbolische ceremonies buiten de kerk of het stadhuis “Toen waren er enkel de Vliegende Pastoors of het huisvandeMens, dat vrijzinnige ceremonies inricht”, vertelt ze. “Er was geen professionele markt van verhalenvertellers voor levensmomenten.” Voor Lieke wordt al snel duidelijk: verhalen vertellen met pen en stem is haar roeping. “Eigenlijk heb ik mijn hele leven al geschreven, zonder daar ooit bij stil te staan. Voor de geboortekaart van mijn dochter pende ik een krant vol en tijdens mijn studententijd stond ik wat graag op een podium als praeses.”

De ceremoniespreker is vandaag niet meer weg te denken uit het landschap, maar niemand weet dat die tien jaar geleden niet bestond.

Vol overgave stort Lieke zich in een snel veranderend trouwlandschap, dat almaar verder weg stapt van zijn stereotiepe tradities met de klassieke liturgie en het iconische Les Lacs du Connemara. Ze lanceert Stories by Mabel op een moment dat de samenleving meer dan ooit zoekende is naar een andere invulling van levensmomenten. De trouwceremonie van haar zus zet onmiddellijk de toon voor wat Lieke de komende jaren met Stories by Mabel zou realiseren. Langzaam maar zeker tekent ze de krijtlijnen uit voor een gloednieuw beroep, dat algauw een hoge vlucht neemt. “De ceremoniespreker is vandaag niet meer weg te denken uit het landschap, maar niemand weet dat die tien jaar geleden niet bestond.”

Annemie

Toch merkt Lieke al snel dat er op de meest vreugdevolle dagen ook vaak verdriet is. “Een vader wiens stoel leeg blijft. Een beste vriend die geen getuige wordt omdat hij uit het leven is gestapt.” In haar ceremonies maakt Lieke daarom bewust, maar tegelijk beperkt ruimte voor dit zeer. “En juist daarover spraken mensen mij achteraf aan. Hoe kunnen een handvol minuten over afscheid en gemis zo resoneren?”, vraagt ze zich af. “En wat als ik net zoveel zachtheid en betekenis kan geven aan dagen vol verdriet?”

Lieke besluit om een groep journalisten samen te brengen en Afscheid Anders te lanceren, een beweging die zich inzet voor een samenleving waarin we afscheid verankeren in warmte en schoonheid, naast verdriet. Haar verhaal wordt gretig opgepikt en gepubliceerd. In Heusden-Zolder vindt haar boodschap weerklank bij de drieëndertigjarige, zieke Annemie. “Annemie was geraakt door mijn pleidooi voor een warm afscheid en ze nam contact op. Ik schrok, want ik mocht dan wel in tijdschriften en kranten staan met mijn oproep, maar ik had nog nooit écht een afscheid vormgegeven”, vertelt Lieke. Toch reist ze naar Heusden-Zolder en ontmoet ze Annemie, die terminaal ziek blijkt. In de dagen erna bouwt Lieke samen met Annemies dierbaren een buitengewoon betekenisvol afscheid. Ze wordt even stil. “Annemie veranderde mij. Haar afscheidsceremonie vond plaats op dezelfde plek waar mijn zus ooit trouwde en waar de oorsprong van Stories by Mabel ligt. Je vindt mij op zondag niet in de kerk, maar ik heb wel mijn geloof – en ik geloof dat Annemie mij moest vinden, net zoals ik haar moest vinden. Haar afscheidsdag was diepdroef, onvergetelijk liefdevol en doordrongen van (haar) schoonheid.”

De dood leeft

Vanaf dat moment breekt Lieke de lans voor anders afscheid nemen en wil ze het discours rond de dood nieuw leven inblazen. “De dood is gehuld in angst, kou en kilte. Terwijl wij juist het tegenovergestelde nodig hebben. We moeten onszelf zoveel meer warmte en nabijheid gunnen wanneer we afscheid nemen.” 

Lieke wil het taboe rond sterven doorbreken door het gesprek aan te gaan, vooral ook met kinderen. “Je kan hen niet afschermen van de dood, want dan scherm je hen af van het leven. Zij hebben geen handschoenen nodig, maar waarheid.” Ze gaat verder: “Kinderen gaan veel beter met afscheid om dan wij. Zelfs een tweejarige begrijpt dat er verdriet in de lucht hangt. Net als volwassenen moeten wij hen zien in hun verdriet en gemis.” Lieke leest haar eigen kinderen regelmatig voor uit boekjes over rouw, niet alleen wanneer oma of opa overlijdt, maar ook op doordeweekse avonden. “De dood maakt deel uit van het leven, en dat moeten wij aan onze kinderen laten zien. De dood kraakt ons en maakt ons. Laten we de dood omringen met dezelfde zorg en genegenheid die we tonen bij geboortes.”

Net zoals ik tien jaar geleden een moderne variant van de klassieke trouwwereld zag ontstaan, zie ik nu een rouwwereld in ontwikkeling die volop gaat voor dezelfde warmte, persoonlijkheid en schoonheid.

Rouwverwerking en -beleving vraagt om dialoog en openheid, troost en warmte, steun en sociaal contact. In de coronajaren konden we juist daarom niet op een normale manier rouwen. “De pandemie heeft ons enorm veel nabijheid gekost”, vertelt Lieke. “Geen afscheid kunnen nemen van je dierbaren, niet aan hun sterfbed kunnen zitten, niet bij elkaar mogen zijn of mogen knuffelen, dat draag je je hele leven met je mee.” Ze spreekt over een collectief trauma waarvan we ons als samenleving nog te weinig bewust zijn. "Al het werk dat zorgverleners hebben verzet, hoe ze de samenleving overeind hebben gehouden en tablets naar bedden hebben gebracht om afscheid te nemen, daar is te weinig bewustzijn rond."

Wat er wel was, was een lege agenda, want er werd minder getrouwd. Dat gaf Lieke de ruimte om op te komen voor iets wat haar na aan het hart ligt. “Voor mij heeft de pandemie – hoe tegenstrijdig dat ook klinkt - veel betekend voor anders afscheid nemen.” Onlangs sprak Lieke op De Dood Leeft!, een rouwbeurs over afscheid en troost. Dat wil ze vaker doen. “Ik wil bijdragen aan een andere rouwcultuur in Vlaanderen en in België”, zegt ze. “Net zoals ik tien jaar geleden een moderne variant van de klassieke trouwwereld zag ontstaan, zie ik nu een rouwwereld in ontwikkeling die volop gaat voor dezelfde warmte, persoonlijkheid en schoonheid.”

De moedigen

Of iedereen openstaat voor een minder conventioneel afscheid? “Nee, in mijn werk heb ik veel gehad aan de modules conflictbeheersing uit mijn opleiding”, grinnikt Lieke. “Op hoogtijdagen worden de contouren van mensen scherper. Verdriet maakt bang, verdriet maakt boos. Mensen kiezen dan liever voor voorspelbaarheid.” Hoe Lieke daarmee omgaat? “Hoe ga je om met een kind dat bang is? Je geeft ze informatie. Hetzelfde doe je met volwassenen die bang zijn. Maar je hebt wel iemand nodig die de moed heeft om de deur open te zetten.”

Ook bij de kerk vindt Lieke niet altijd bijval. Jammer, vindt ze, want ze heeft zelf al mogen ervaren hoe waardevol hun samenwerking kan zijn. “Ik heb al ongelooflijk mooie vieringen mogen houden in de basiliek van Grimbergen en de kathedraal van Antwerpen. Wanneer een eerwaarde zijn huis openstelt voor eenieder, niet gebonden aan alle geplogenheden die de kerk voorschrijft, maar wel vertrekkende vanuit alles wat de historische figuur van Jezus predikte, dan gebeuren er onwaarschijnlijk mooie dingen.” Ze voegt eraan toe: “Over geloof discussieer je niet. Je gelooft of je gelooft niet. En daar moet je met respect mee omgaan. Net zoals zij die geloven met respect moeten omgaan met degenen die dat niet doen. Het is een scheidingslijn waarover ik me vaak in een spagaat bevind.”

De vader van Annemie gaat nog elk jaar op de verjaardag van zijn dochters overlijden naar de plek waar ze afscheid van haar namen. “Het idee dat we slechts één keer afscheid nemen, is een fabel”, zegt Lieke. “We nemen afscheid op afscheidsdagen, op koesterdagen, op herdenkingsdagen, op doodnormale dinsdagen en op buitengewoon donkere dagen.” Haar advies voor alle rouwenden die een hart onder de riem kunnen gebruiken? “Laat je niet sturen, maar laat je dragen. Koester tradities, maar zet ze opzij als ze je niet dienen. Ga na wat je nodig hebt in je verdriet en zoek naar de kleine dingen waarin je de overledene elke dag zal blijven tegenkomen. Weet dat er tijd is, ook al is die kort. Een uitvaart moet niet binnen een handvol dagen plaatsvinden. Elke dag die je jezelf extra gunt, is kostbaar. En alsjeblieft, probeer voorbij de notie te stappen dat de dood eng is. Licht je in en dompel je onder in de wereld van afscheid, want dat is echt de mooiste wereld waarin ik tot op de dag van vandaag heb mogen vertoeven.”